Τρίτη, 19 Δεκεμβρίου 2017

Οι Ακολουθίες των Μεγάλων Ωρών Ιστορία και Θεολογία π. Στέφανος Αλεξόπουλος Catholic University of America Washington DC, ΗΠΑ.



ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Αντικείμενο της παρούσης μελέτης είναι η εξέταση της ιστορίας και της θεολογίας
των Ακολουθιών των Μεγάλων Ωρών.1 Με τον όρο Ακολουθίες των Μεγάλων Ωρών
εννοούμε τις Ακολουθίες της Πρώτης, Τρίτης, Έκτης και Ενάτης Ώρας της Μεγάλης
Παρασκευής, της παραμονής των Χριστουγέννων και της παραμονής των Φώτων. Η
παρούσα μελέτη δεν φιλοδοξεί να εξαντλήσει το θέμα – αυτό άλλωστε είναι αδύνατο λόγῳ
του περιορισμένου διαθέσιμου χρόνου και χώρου. Θα προσπαθήσουμε όμως να
σκιαγραφήσουμε την ιστορική εξέλιξη των ανωτέρω ακολουθιών και να επιχειρήσουμε μια
πρώτη προσέγγιση ως προς το θεολογικό περιεχόμενο και μήνυμα αυτών των ακολουθιών.
1 Σύμφωνα με το πρόγραμμα του ΙΕ’ Πανελληνίου Λειτουργικού Συμποσίου της Ειδικής Συνοδικής
Επιτροπής Λειτουργικής Αναγεννήσεως της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, το θέμα που
μου ανατέθηκε ήταν «Οι Ακολουθίες των Ωρών και των Μεγάλων Ωρών: Ιστορία και Θεολογία». Το
πρώτο μέρος της εισήγησης με τίτλο «Οι Ακολουθίες της Πρώτης, Τρίτης, Έκτης και Ενάτης Ώρας:
Ιστορία και Θεολογία» έχει δημοσιευθεί. Η παρούσα εργασία με αντικείμενο τις Μεγάλες Ώρες
αποτελεί συνέχεια και ολοκλήρωση του θέματος.
2
Γ. ΟΙ ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΩΡΩΝ
Οι ακολουθίες των Μεγάλων Ωρών είναι ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Μεγάλης
Παρασκευής,2 και οι αρχές τους θα αναζητηθούν στη λειτουργική παράδοση της Εκκλησίας
των Ιεροσολύμων (βλ. Γ.1). Κατ’ επέκταση και μίμηση των Μεγάλων Ωρών της Μεγάλης
Παρασκευής, οι παραμονές των Χριστουγέννων3 και των Θεοφανείων4 απέκτησαν και
αυτές δική τους Ακολουθία των Μεγάλων Ωρών (βλ. Γ.2). Αρκετά αργότερα έγινα μια
προσπάθεια σύνθεσης κατά μίμησιν και Ακολουθίας των Μεγάλων Ωρών για την
Παρασκευή προ της Πεντηκοστής, χωρίς όμως επιτυχία (βλ. Γ.3).
Γ.1 Μεγάλες Ώρες της Μεγάλης Παρασκευής
Στη σημερινή λειτουργική πράξη, οι Μεγάλες Ώρες της Μεγάλης Παρασκευής
τελούνται η μία συναπτώς της άλλης και ακολουθούν την εξής διάταξη. Με
υπογραμμισμένα στοιχεία έχω σημειώσει στον παρακάτω πίνακα τα κοινά στοιχεία
μεταξύ των Μεγάλων Ωρών και των κανονικών Ωρών.:5
ΠΙΝΑΚΑΣ 7
Οι Μεγάλες Ώρες της Μεγάλης Παρασκευής στο Ισχύον Τρίωδιον
ΠΡΩΤΗ ΤΡΙΤΗ ΕΚΤΗ ΕΝΑΤΗ
Ἔναρξις
Τρισάγιον
Δεῦτε
προσκυνήσωμεν
Ψ 5, 2, 21
Δόξα...καὶ νῦν
Ἀλληλούια Χ3
Κύριε ἐλέησον Χ3
Τρισάγιον
Δεῦτε
προσκυνήσωμεν
Ψ 34, 108, 50
Δόξα...καὶ νῦν
Ἀλληλούια Χ3
Κύριε ἐλέησον Χ3
Τρισάγιον
Δεῦτε
προσκυνήσωμεν
Ψ 53, 139, 90
Δόξα...καὶ νῦν
Ἀλληλούια Χ3
Κύριε ἐλέησον Χ3
Τρισάγιον
Δεῦτε
προσκυνήσωμεν
Ψ 68, 69, 85
Δόξα...καὶ νῦν
Ἀλληλούια Χ3
Κύριε ἐλέησον Χ3
2 Τριώδιον Κατανυκτικόν (Αθήνα: Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, 2001) 440452.
3 Μηναῖον τοῦ Δεκεμβρίου (Αθήνα: Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, 1999) 198208.
4 Μηναῖον τοῦ Ἰανουαρίου (Αθήνα: Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, 1999) 5666.
5 Τριώδιον Κατανυκτικόν, 440452.
3
ΠΡΩΤΗ ΤΡΙΤΗ ΕΚΤΗ ΕΝΑΤΗ
Δόξα...
Σταυρωθέντος σου
Χριστὲ
Καὶ νῦν...
Τὶ σὲ καλέσωμεν ...
Ἰδιόμελα:
Σήμερον τοῦ ναοῦ...
Χ2
Ψ 2:1
Ὡς πρόβατον ...
Ψ 2:2
Ὡς πρόβατον...
Δόξα...
Τοῖς συλλαβοῦσί σε...
Καὶ νῦν... τὸ αὐτό.
Προκείμενον ἦχος δ΄
Ψαλμὸς 40:7, 4
Ζαχαρίου 11:1013
Γαλάτας 6:1418
Ματθαῖος 27:156
Ψ 118:133135, Ψ 70:8
Τρισάγιον
Τὸν δι’ἡμᾶς
σταυρωθέντα...
Κύριε ἐλέησον Χ40
Ὁ ἐν παντὶ καιρῷ...
Κύριε ἐλέησον Χ3
Δόξα ... καὶ νῦν...
Τὴν τιμιωτέραν ...
Ἐν ὀνόματι κυρίου...
Ὁ Θεὸς οἰκτειρῆσαι ...
Χριστὲ τὸ φῶς τὸ
ἀληθινόν...
Δόξα...
Κύριε, κατέκρινάν σε
οἱ Ἰουδαῖοι...
Καὶ νῦν...
Θεοτόκε, σὺ ἡ
ἄμπελος
Ἰδιόμελα:
Διὰ τὸν φόβον...Χ2
Ψ 5:2
Πρὸ τοῦ τιμίου ...
Ψ 5:3
Πρὸ τοῦ τιμίου ...
Δόξα...
Ἑλκόμενος ...
Καὶ νῦν... τὸ αὐτό.
Προκείμ. ἦχος πλ.α΄
Ψαλμὸς 37:18, 2
Ἡσαΐου 50:411
Ῥωμαίους 5:610
Μάρκος 15:1641
Ψ 67:19δ21α
Τρισάγιον
Τὸν δι’ἡμᾶς
σταυρωθέντα...
Κύριε ἐλέησον Χ40
Ὁ ἐν παντὶ καιρῷ...
Κύριε ἐλέησον Χ3
Δόξα ... καὶ νῦν...
Τὴν τιμιωτέραν ...
Ἐν ὀνόματι κυρίου...
Ὁ Θεὸς οἰκτειρῆσαι ...
Δέσποτα Θεέ, Πάτερ
παντοκράτορ...
Δόξα...
Σωτηρίαν εἰργάσω ἐν
μέσῳ ...
Καὶ νῦν...
Ὅτι οὐκ ἔχομεν ...
Ἰδιόμελα:
Τάδε λέγει κύριος ...
Χ2
Ψ 68:22
Οἱ νομοθέται ...
Ψ 68:2
Οἱ νομοθέται ...
Δόξα...
Δεῦτε χριστοφόροι ...
Καὶ νῦν... τὸ αὐτό.
Προκείμενον ἦχος δ΄
Ψαλμὸς 8:2α, 2β
Ἡσαΐου 52:1354:1
Ἑβραίους 2:11:18
Λουκᾶς 23:3249
Ψ 8β9
Τρισάγιον
Τὸν δι’ἡμᾶς
σταυρωθέντα...
Κύριε ἐλέησον Χ40
Ὁ ἐν παντὶ καιρῷ...
Κύριε ἐλέησον Χ3
Δόξα ... καὶ νῦν...
Τὴν τιμιωτέραν ...
Ἐν ὀνόματι κυρίου...
Ὁ Θεὸς οἰκτειρῆσαι ...
Θεὲ καὶ Κύριε τῶν
δυνάμεων...
Δόξα...
Βλέπων ὁ ληστὴς τὸν
αρχηγόν...
Καὶ νῦν...
Ὁ δι’ἡμᾶς γεννηθείς...
Ἰδιόμελα:
Θάμβος ἦν
κατιδεῖν.Χ2
Ψ 21:19
Ὅτε σε σταυρῷ...
Ψ 68:22
Ὅτε σε σταυρῷ...
Δόξα... Καὶ νῦν...
Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ
ξύλου...
Προκείμ. ἦχος πλ.β
Ψαλμὸς 13:1, 3β
Ἱερεμίου 11:1823, 12:1
5, 911, 1415.
Ἑβραίους 10:1931
Ἰωάννης 19:2337
Ψ Δαν. 3:3435
Τρισάγιον
Τὸν δι’ἡμᾶς
σταυρωθέντα...
Κύριε ἐλέησον Χ40
Ὁ ἐν παντὶ καιρῷ...
Κύριε ἐλέησον Χ3
Δόξα ... καὶ νῦν...
Τὴν τιμιωτέραν ...
Ἐν ὀνόματι κυρίου...
Ὁ Θεὸς οἰκτειρῆσαι ...
Δέσποτα .... ὁ
μακροθυμήσας....
Μακαρισμοὶ κ.τ.λ.
Παρατηρούμε αμέσως ότι οι Μεγάλες Ώρες της Μεγάλης Παρασκευής στηρίζονται
στη δομή των καθημερινών Ωρών με επιπρόσθετα στοιχεία τα αναγνώσματα και την
4
υμνολογία, και με μια διαφορετική επιλογή τρίψαλμου η οποία ναι μεν διατηρεί έναν
ψαλμό (Ψ 5 στην πρώτη, Ψ 50 στην τρίτη, Ψ 85 στην ενάτη) ή δύο ψαλμούς (Ψ 53 και Ψ 90
στην έκτη) από την Ακολουθία των Ωρών των καθημερινών αλλά επιλέγει και άλλους
ψαλμούς με θεματολογία σχετική με αυτήν της Μεγάλης Παρασκευής (όπως π.χ. ο Ψ 21 ο
οποίος περιέχει τον στίχο 19: «διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμόν
μου ἔβαλον κλῆρον»).6
Γ.1.1 Το Οδοιπορικό της Εθερίας
Οι αρχές των Ακολουθιών των Μεγάλων Ωρών πρέπει να αναζητηθούν στην
λειτουργική παράδοση των Ιεροσολύμων και πιο συγκεκριμένα σε αυτή του Ναού της
Αναστάσεως. Το Οδοιπορικό της Εθερίας μας παρέχει μια περιγραφή των ακολουθιών της
Μεγάλης Παρασκευής στο Ναό της Αναστάσεως τον 4ο αιώνα. Μας αναφέρει λοιπόν η
Εθερία ότι μέχρι την έκτη ώρα γινόταν η προσκύνηση του τιμίου σταυρού. Στην έκτη ώρα ο
κόσμος μαζευόταν στο αίθριο που υπήρχε μεταξύ του Γολγοθά και του Ναού της
Αναστάσεως ανεξαρτήτως καιρού. Ο θρόνος του επισκόπου τοποθετούνταν ενώπιον του
Σταυρού, και μεταξύ έκτης και ενάτης ώρας γίνονταν αναγνώσματα από τις Γραφές. Η
Εθερία μας δίνει και την περιγραφή αυτής της ακολουθίας. Από αυτήν την περιγραφή
μπορούμε να σκιαγραφήσουμε την δομή αυτής της ακολουθίας:
Ψαλμοί
Αναγνώσματα
6 Για το θέμα της επιλογής των ψαλμών, βλέπε Sebastià Janeras, Le VendrediSaint dans la tradition
liturgique byzantine. Studia Anselmiana 99Analecta litrugica 13 (Rome: Pointifico Ateneo S. Anselmo,
1988) 325327. Οι ψαλμοί 50 για την τρίτη ώρα, 90 για την έκτη, και 85 για την ενάτη απαντώνται σε
όλες τις πηγές. Οι ψαλμοί 2, 5, και 40 εμφανίζονται με μεγάλη συχνότητα στην πρώτη ώρα. Για τους
υπολοίπους ψαλμούς υπάρχει μια ποικιλία.
5
o Προφητικά
o Αποστολικά
o Ευαγγελικά
Ύμνοι και Ωδές
Ευχές
Μας ενημερμώνει η Εθερία ότι η θεματολογία όλων των αναγνωσμάτων σχετιζόταν
με το Πάθος και τη Σταύρωση του Χριστού με σκοπό να αναδειχθεί το γεγονός ότι ό,τι
έγινε είχε ήδη προφητευτεί στην Παλαιά Διαθήκη, και ό,τι προφητεύτηκε
πραγματοποιήθηκε. Η ακολουθία αυτή κατέληγε με την ανάγνωση του σχετικού χωρίου
από το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο όπου ο Ιησούς παραδίδει το πνεύμνα του, με μια σχετική
ευχή και την απόλυση να ακολουθεί.7
Γ.1.2 Το Αρμενικό και Γεωργιανό Εκλογάδιο
Το Αρμενικό Εκλογάδιο8 μας δίνει πληροφορίες ικανές ώστε να έχουμε μια πιο
πλήρη εικόνα σχετικά με αυτήν την ακολουθία που ελάμβανε χώρα την έκτη ώρα στον
Γολγοθά (ante Crucem). Η ακολουθία απαρτιζόταν από οκτώ τμήματα, με το κάθε τμήμα να
αποτελείται από ένα ψαλμό, ένα προφητικό ανάγνωσμα, ένα αποστολικό ανάγωσμα και
μια ευχή. Τα τελευταία τέσσερα τμήματα είχαν και ένα ευαγγελικό ανάγνωσμα, ένα από
κάθε ευαγγελιστή, με τη σειρά που βρίσκονται στο Ευαγγέλιο (Ματθαίος, Μάρκος, Λουκάς,
Ιωάννης). Πιο συγκεκριμένα, βρίσκουμε την εξής διάταξη:9
7 Maraval, Égérie, § 37.
8 Αρμενική μετάφραση ελληνικού πρωτοτύπου, αρχών 5ου αιώνα, πολύτιμή πηγή πληροφοριών για
την λειτουργική των Ιεροσολύμων∙ βλέπε Athanase Renoux, Le Codex Arménien Jérusalem 121
Patrologia Orientalis 35.1, no. 163 and 36.2, no. 168 (Turnhout: Brepols, 1969, 1971).
9 Renoux, Le Codex Arménien 36.2, 145. Η παράθεση αυτή βασίζεται στον Janeras, Le VendrediSaint 191
193.
6
1. Ψ 34 με εφύμνιο Ψ34:11
Ζαχαρία 11:1114 [1]
Προς Γαλάτας 6:1418 [2]
Ευχή με γονυκλισία
2. Ψ 37 με εφύμνιο 37:18
Ισαῒας 3:9β15 [3]
Προς Φιλιππισίους 2:511 [4]
Ευχή με γονυκλισία
3. Ψ 40 με εφύμνιο 40:7β
Ισαῒα 50:49 [5]
Προς Ρωμαίους 5:611 [6]
Ευχή με γονυκλισία
4. Ψ 21 με εφύμνιο 21:9
Αμώς 8:912 [7]
Προς Κορινθίους Α 1:1831 [8]
Ευχή με γονυκλισία
5. Ψ 30 με εφύμνιο 30:6
Ησαῒας 52:1353:12 [9]
Προς Εβραίους 2:1118 [10]
Ματθαίος 27:156 [LA – P: 27:356] [11]
Ευχή με γονυκλισία
6. Ψ 68 με εφύμνιο 68:22
Ησαῒας 63:13 [12]
Προς Εβραίους 9:1128 [13]
Μάρκος 15:141 [LA – P: 15:1641] [14]
Ευχή με γονυκλισία
7. Ψ 87 με εφύμνιο 87:5
Ιερεμίας 11:1820 [15]
Προς Εβραίους 10:1931 [16]
Λουκάς 22:6623:49 [LA – P: 23:3249] [17]
Ευχή με γονυκλισία
8. Ψ 101 με εφύμνιο 101:2
Ζαχαρίας 14:511 [18]
Προς Τιμόθεον Α 6:1316 [19]
Ιωάννης 19:16β37 [LA – P: 19:2537] [20]
Ευχή με γονυκλισία
7
Η ακολουθία αυτή μαρτυρείται και στο Γεωργίανο Εκλογάδιο.10 Λαμβάνει χώρα την
ίδια χρονική περίοδο (από έκτης έως ενάτης ώρας) στο ίδιο μέρος (Γολγοθάς). Τα
αναγνώσματα είναι τα ίδια, με μικρές διαφορές στη έκτασή τους. Το νεό όμως στοιχείο που
εισάγει το Γεωργιανό Εκλογάδιο είναι μια σειρά 12 ιδιόμελων __________τροπαρίων (dasadebelni). Σε
πρώτη φάση, τα 12 αυτά τροπάρια προτάσσονται της παραπάνω διάταξης, αλλά αργότερα
μοιράζονται, με τα τέσσερα πρώτα μόνο να προτάσσονται.11
Τα τροπάρια αυτά ονομάζονται σε μερικά χειρόγραφα και τροπάρια των παθών,12
και είναι τα εξής:13
1. Σήμερον τοῦ ναοῦ τὸ καταπέτασμα ...
2. Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἔχθης ...
3. Τοῖς συλλαβοῦσί σε παρανόμως ...
4. Διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων ...
5. Πρὸ τοῦ τιμίου σου σταυροῦ ...
6. Ἐκλκόμενος ἐπὶ σταυροῦ ...
7. Τάδε λέγει Κύριος τοῖς Ἰουδαίοις ...
8. Οἱ νομοθέται τοῦ Ἰσραήλ ...
9. Δεῦτε, χριστοφόροι λαοί ...
10. Θάμβος ἦν κατιδεῖν ...
11. Ὅτε τῷ σταυρῷ προσήλωσαν παράνομοι ...
12. Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου ...
10 Γεωργιανή μετάφραση ελληνικού πρωτοτύπου, κειμένων 5ου 8ου αιώνα, πολύτιμή πηγή
πληροφοριών για την λειτουργική των Ιεροσολύμων∙ βλέπε Michel Tarchnisvili, Le grande lectionnaire
de l’église Jérusalem (VeVIIIe siècle) CSCO 188 Scriptores Iberici 9 (Louvain: E Typographeo Linguarum
Orientalium, 1959).
11 Janeras, Le VendrediSaint, 194201.
12 Janeras, Le VendrediSaint, 235236
13 Για κριτική έκδοση των τροπαρίων αυτών βλ. Janeras, Le VendrediSaint, 236248.
8
Γ.1.3 Το Τυπικό της Αναστάσεως
Το Τυπικό του Ναού της Αναστάσεως είναι πολύτιμη πηγή πληροφοριών για την
λειτουργική ζωή της Αγίας Πόλεως των Ιεροσολύμων κατά την πρώτη χιλιετία.14 Για τις
Ακολουθίες των Ωρών την Μεγάλη Παρασκευή αναφέρει τα εξής:
[1]«Καὶ τότε ἀνεβαίνει ὁ πατριάρχης καὶ οἱ μοναχοὶ οἱ Σπουδαῖοι ψάλλουσιν εἰς τὴν
Ἁγίαν Κορυφὴν τὰς ὥρας καὶ τροπάρια τὰ δώδεκα συντόμως, ἵνα πάλιν νὰ καταβῇ: [2]
ὀφείλει δὲ γενέσθαι ἡ ἁγία ζύμη οὔτως∙ ἵνα λάβῃ χαβάραν τριβομένην καὶ λυομένην
καλῶς, καὶ τίθεται εἰς τὸν Ἅγιον Τάφον καὶ ῥανεῖ ἐπ’ αὐτῇ οἴνου καὶ ὕδατος καὶ ῥοδόσταμα,
καὶ ζυμώσει αὐτὴν καὶ ποεῖ αὐτῇ σταυροειδῶς, εἰς τὸν Ἅγιον Λίθον κατὰ μίμησιν, τὰς
σφραγῖδας ἅς ἐπέθηκεν ὁ Πιλᾶτος ἐπὶ τὸν λίθον τοῦ μνήματος τοῦ ἁγίου, καὶ σφραγίζει
αὐτὰς ὁ πατριάρχης καὶ ἁγιάζει αὐτήν, καὶ κλειδώνει τὸν Ἅγιον Τάφον [3] καὶ ἔρχεται σὺν
τῷ κλήρῳ ἔμπροσθεν τοῦ Ἁγίου Κρανίου διὰ τὰ τροπάρια. Σημαίνει ς΄ ὥρα.
[4] ΣΥΝ ΘΕΩι ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ ΤΩΝ ΩΡΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΤΡΟΠΑΡΙΑ
Ποίημα Σωφρονίου πατριάρχου Ἱεροσολύμων τοῦ ἀρχαίου καὶ φιλοσόφου
[5] Ὀφείλει οὕτως γίνεσθαι∙ ἵνα στήκουν οἱ μοναχοὶ τοῦ Ἁγίου Σάβα καὶ τοῦ Ἁγίου
Θεοδοσίου καὶ τῶν λοιπῶν μοναστηρίων ἔσωθεν τοῦ Ἁγίου Γολγοθᾶ∙ ψάλλουν πρᾳείᾳ
φωνῇ∙ [6] καὶ ὁ πατριάρχης καὶ ὁ λοιπὸς κλῆρος ἔξωθεν, ἔμπροσθεν τοῦ Ἁγίου Κρανίου, [7]
ἵνα καὶ ἡμεῖς ψάλωμεν αὐτόθι. Ὁ διάκονος∙ «Εὐλόγησον Δέσποτα». Ὁ πατριάρχης∙
«Εὐλογημένη ἡ βασιλεία τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ».15
Στη συνέχεια, δίδεται η παρακάτω διάταξη για τις Ακολουθίες των Ωρών:
ΠΙΝΑΚΑΣ 8
Οι Ακολουθίες των Ωρών της Μεγάλης Παρασκευής στο Τυπικό της Αναστάσεως
ΠΡΩΤΗ ΤΡΙΤΗ ΕΚΤΗ ΕΝΑΤΗ
Τρισάγιον
Δεῦτε προσκυνήσωμεν
Ψ 100
Ἀλληλούια
Ὅτε οἱ ἔνδοξοι
μαθηταὶ
Ψ 50
Ὅτε οἱ ἔνδοξοι
μαθηταὶ
Δόξα: Θεοτόκε σὺ ἡ
ἄμπελος ἡ ἀληθινή
Ψ 90
Ὅτε οἱ ἔνδοξοι
μαθηταὶ
Ὅτι οὐκ ἔχομεν
παρρησίαν
Ψ 85
Ὅτε οἱ ἔνδοξοι
μαθηταὶ
Ὁ δι’ἡμᾶς γεννηθεὶς ἐκ
Παρθένου
Σήμερον τοῦ ναοῦ τὸ
καταπέτασμα
Διὰ τὸν φόβον τῶν
Ἰουδαίων
Τάδε λέγει Κύριος τοῖς
Ἰουδαίοις
Θάμβος ἦν κατιδεῖν
τὸν οὐρανοῦ
14 Βλ. Daniel Galadza, “Sources for the Study of Liturgy in PostByzantine Jerusalem (6381187 CS),”
Dumbarton Oaks Papers 67 (2013) 7594.
15 ΠαπαδόπουλοςΚεραμεῦς, «Τυπικὸν τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις Ἐκκλησίας (Cod. XLIII S. Crucis),»
Ἀνάλεκτα Ἱεροσολυμιτικῆς Σταχυολογίας 2 (1891) 1254, εδώ 147.
9
ΠΡΩΤΗ ΤΡΙΤΗ ΕΚΤΗ ΕΝΑΤΗ
Στ. Ψ 2:1
Σήμερον τοῦ ναοῦ τὸ
καταπέτασμα
Στ. Ψ 2:2
Ὡς πρόβατον ἐπὶ
σφαγὴν
Στ. Ψ 3:2
Ὡς πρόβατον ἐπὶ
σφαγὴν
Στ. Ψ 3:3
Τοῖς συλλαβοῦσί σε
παρανόμοις
Δόξα...Καὶ νῦν
Τοῖς συλλαβοῦσί σε
παρανόμοις
Στ. Ψ 5:2
Πρὸ τοῦ τιμίου σου
σταυροῦ
Στ. Ψ 37:2
Πρὸ τοῦ τιμίου σου
σταυροῦ
Στ. Ψ 6:3
Ἑλκόμενος ἐπὶ
σταυροῦ
Στ. Ψ 37:16 (?)
Ἑλκόμενος ἐπὶ
σταυροῦ
Στ. Ψ 7:3
Ἑλκόμενος ἐπὶ
σταυροῦ
Στ. Ψ 16:8α
Τάδε λέγει Κύριος τοῖς
Ἰουδαίοις
Στ. Ψ 16:9β
Δεῦτε χριστοφόροι
λαοὶ
Στ. Ψ 9:2
Δεῦτε χριστοφόροι
λαοὶ
Στ. Ψ 9:3
Οἱ νομοθέται τοῦ
Ἰσραὴλ
Στ. Ψ 58:9
Στ. 58:12
Δοξα και νυν
Στ. Ψ 11:2
Θάμβος ἦν κατιδεῖν
τὸν οὐρανοῦ
Στ. Ψ 11:3
Ὅτε τῷ σταυρῷ
προσήλωσαν
Στ. Ψ 12:2
Ὅτε τῷ σταυρῷ
προσήλωσαν
Στ. Ψ 12:3
Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ
ξύλου
Στ. Ψ 21:17
Στ Ψ 21:1718
Δοξα και νυν
Προκείμενον Ψ 40:7αβ
Ζαχαρία 13:49
Προς Γαλάτας 6:1418
Ησαΐας 3:915
Προς Φιλιππησίους 2:5
11
Προκείμενον Ψ 27:18, 2
Ματθαίος 27:132
Προκείμενον Ψ 21:17, 8
Ησαῒας 50:48
Προς Ρωμαίους 5:611
Αμώς 8:912
Προς Κορινθίους Α
1:182:2
Προκείμενον Ψ 21:19, 2
Μάρκος 15:132
Προκείμενον Ψ 30:6
Ησαῒας 52:1353:12
Προς Εβραίους 2:1118
Ησαΐας 63:13
Προς Εβραίους 9:1128
Προκείμενον Ψ 68:22, 2
Λουκάς 22:6623:49
Προκείμενον Ψ 87:5, 2
Ιερεμίας 11:1820
Προς Εβραίους 10:1931
Ζαχαρίας 14:512
Προς Τιμόθεον 6:1316
Προκείμενον Ψ 101:2,3
Ιωάννης 18:2819:37
Ψ 118:133 Ψ 67:20 Ψ 78:8
Μετά το ευαγγελικό ανάγνωσμα της ενάτης συνεχίζει το το Τυπικόν της Αναστάσεως ως
εξής:
«Καὶ εὐθὺς συναχθήσονται οἱ τρεῖς χοροὶ εἰς ἕνα χορὸν μέγαν, ἔμπροσθεν τοῦ Ἁγίου
Κρανίου∙ καὶ ἄρχεται ὁ δομέστικος τὸ Δόξα ... καὶ νῦν ἦχος πλ. α΄ μεγάλῃ φωνῇ. Ὁρῶσά σε
ἡ κτίσις ἅπασα ... Καὶ εὐθύς∙ Μὴ παραδώης ἡμᾶς ... Τρισάγιον. Πάτερ ἡμῶν. Καὶ μετὰ
τοῦτο ποιοῦμεν λιτὴν ἐπὶ τὴν Ἁγίαν Ἀνάστασιν, ὁ πατριάρχης καὶ ὅλος ὁ κλῆρος,
ψάλλοντες τὸ κονδάκιον ἦχος πλ. δ΄ Τὸν δι’ ἡμᾶς σταυρωθέντα.... Δόξα ... Χριστὲ ὁ Θεὸς
ἡμῶν ...εἰσελεύσομεν εἰς τὸ Ἅγιον Βῆμα, καὶ εἰσελεύσεται ὁ πατριάρχης καὶ ἁγιάσει τὴν
ἁγίαν ζύμην καὶ μυρίσει αὐτὴν καὶ ἐξέλθῃ συντόμως, ἵνα ψάλωμεν τὸν ἑσπερινόν∙ καὶ
μετὰ τὸν ἑσπερινὸν εἰσέλθῃ εἰς τὸν Ἅγιον Τάφον, ἵνα ῥογεύῃ τὴν ἁγίαν ζύμην παντὶ τῷ
10
λαῷ, ὅτι ἐν ταύτῃ τῇ ἁγίᾳ καὶ μεγάλῃ ἡμέρᾳ οὐ δεῖ τελέσαι λειτουργίαν εἰς τὴν Ἁγίαν
Ἀνάστασιν καὶ μόνον.»16
Το παραπάνω κείμενο αποτελεί θέμα έρευνας διότι διίστανται οι απόψεις για το αν
αποτελεί ένα ενιαίο κείμενο μιας λειτουργικής πρακτικής ή σύνθεση δύο διαφορετικών
κειμένων και λειτουργικών πρακτικών διαφορετικών εποχών.17 Αντικείμενο έρευνας
επίσης αποτελεί και η «ἁγία ζύμη», ένα είδος αντιδώρου ή ευλογίας λόγῳ της μη τελέσεως
θείας λειτουργίας αυτήν την ημέρα.18
Παρατηρώντας λοιπόν την παραπάνω περιγραφή των Ακολουθιών των Ωρών
σύμφωνα με το Τυπικό της Αναστάσεως των Ιεροσολύμων, βλέπουμε ότι η κάθε Ώρα
ξεκινά με έναν μόνο ψαλμό (μονόψαλμο), η πρώτη με τον ψαλμό 100, η τρίτη με τον ψαλμό
50, η έκτη με τον ψαλμό 90, και η ενάτη με τον ψαλμό 85. Επίσης, συγκρίνοντας την
παραπάνω διάταξη με την διάταξη του Αρμενικού και Γεωργιανού Εκλογαδίου (βλ.
παραπάνω Γ.1.2.) γίνεται εμφανής η προσπάθεια ένταξης των οκτώ τμημάτων ψαλμών και
αναγνωσμάτων στη σειρά και το πλαίσιο των Ωρών (Α’, Γ΄, ΣΤ΄, Θ΄), καθώς και η διανομή
των 12 ιδιομέλων τροπαρίων στις τέσσερις αυτές Ώρες, όπως και όλων των αναγνωσμάτων
(εξ ου τα διπλά προφητικά και αποστολικά αναγνώσματα). Βλέπουμε δηλαδή σιγά σιγά τη
διαμόρφωση των ακολουθιών των Μεγάλων Ωρών της Μεγάλης Παρασκευής εγγύτερα
στη μορφή που τις γνωρίζουμε σήμερα.
16 ΠαπαδόπουλοςΚεραμεῦς, «Τυπικὸν» 147155.
17 Για τη συζήτηση στο θέμα αυτό βλ. Janeras, Le VendrediSaint, 207210.
18 Janeras, Le VendrediSaint, 387388ˑ Thomas Pott, Byantine Liturgical Reform: A Study of Liturgical Change
in the Byzantine Tradition. Orthodox Liturgy Series 2 (Crestwood, NY: St. Vladimir’ Seminary Press, 2010)
185.
11
Γ.1.4 Το Τυπικό της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας
Είναι σημαντικό εδώ να σημειώσουμε ότι ενώ στα Ιεροσόλυμα έχουμε αυτήν την
ανάπτυξη και εξέλιξη της Ακολουθίας των Μεγάλων Ωρών της Μεγάλης Παρασκευής,
στην Κωνσταντινούπολη την ίδια εποχή παρατηρούμε μια εντελώς διαφορετική
λειτουργική πράξη, την τέλεση δηλαδή της Ακολουθίας της Τριθέκτης, την χαρακτηριστική
δηλαδή ακολουθία των νηστειών του ασματικού τυπικού.19 Να σημειώσουμε μάλιστα ότι
αντικείμενο προσκυνήσεως στην Κωνσταντινούπολη την Μεγάλη Πέμπτη και την Μεγάλη
Παρασκευή μέχρι την έκτη ώρα της ημέρας δεν ήταν ο Τίμιος Σταυρός αλλά η τίμια και
αγία Λόγχη.20 Σύμφωνα λοιπόν με το Τυπικό της Μεγάλης Εκκλησίας της Αγίας Σοφίας
Κωνσταντινουπόλεως του 9ου/10ου αιώνος, την Μεγάλη Παρασκευή, μετά την ακολουθία
του όρθρου, ακολουθεί η ακολουθία της Τριθέκτης παρουσίᾳ του πατριάρχου, η οποία
γίνεται ως συνήθως με τις εξής διαφοροποιήσεις:
«Εἰς τὸ γ΄ ἀντίφωνον τῆς τριτοέκτης, τροπάριον, ἧχος β΄ˑ Προσκυνοῦμεν τὴν λόγχην καὶ τὰ
λοιπά. Οἱ δὲ ψάλται λέγουσιν ἕτερον τροπάριον, ἧχος α΄ˑ Σταυρωθέντος σου, Χριστέ,
ἀνῃρέθη ἡ τύραννις ...»
Προκείμενον α΄, ἧχος δ΄ˑ Ψ 69:2, στιχ. α΄ 69:3α και στιχ. β΄ 69:3β
Προφητεία Ζαχαρίου 11:1013
Προκείμενον β΄, ἧχος πλ.α΄ Ψ 11:8, στιχ. α΄11:2 και στιχ. β΄ 11:3
«Καὶ μετὰ τὴν τριτοέκτην ἀπέρχεται ὁ πατριάρχης εἰς τὴν ἁγίαν Εἰρήνην, καὶ ποιεῖ
κατήχησιν».21
19 Βλ. Ιωάννου Φουντούλη, «Τριθέκτη» στου ιδίου Κείμενα Λειτουργικῆς: Τεῦχος Α΄ Ἀκολουθίαι τοῦ
Νυχθημέρου (Θεσσαλονίκη, 1994), 1118 για την εισαγωγή, 19—44 για το κείμενο της ακολουθίας
αυτής. Βλ. και Miguel Arranz, “Les prières presbytérales des Petites Heures dans l’ancien Euchologe
byzantine,” Orientalia Christiana Periodica 39 (1973) 2982.
20 Βλ. Juan Mateos, Le Typikon de la Grande Église. Orientalia Christiana Analecta 166 (Rome: Pont.
Institutum Orientalium Studiorum, 1963) 72: «Τῇ ἁγίᾳ καὶ μεγάλῃ ε΄, προσκύνησις τῆς τιμίας καὶ
ἁγίας λόγχης τῆς νηξάσης τὴν ζωοποιὸν πλευρὰν τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ
Χριστοῦ, άπὸ ἕωθεν ἕως ὥρας ς΄ ἐν τῇ ἁγιωτάτῃ Μεγάλῃ Ἐκκλησίᾳ». Και στη σ. 78: «Τῇ ἁγία καὶ
μεγάλῃ παρασκευῇ ὁμοίως προσκυνεῖται ἡ τιμία λόγχη ἕως ὥρας ς΄, καὶ μετὰ τοῦτο ἀποδίδοται ἐν
τῷ παλατίῳ διὰ τοῦ ῥεφερενδαρίου». Janeras, Le VendrediSaint, 300305.
21 Mateos, Le Typikon, 78.
12
Γ.1.5 Το Τυπικό της Ευεργέτιδος
Όπως είδαμε παραπάνω, η λειτουργική πράξη του ασματικού τυπικού της Αγίας
Σοφίας διέφερε σημαντικά από αυτήν του ναού της Αναστάσεως των Ιεροσολύμων. Η
σύνθεση του ασματικού τυπικού της Αγίας Σοφίας με την λειτουργική πράξη του ναού της
Αναστάσεως και της μοναστικής λειτουργικής πράξης της Παλαιστίνης, από την οποία
σύνθεση αναδείχθηκε σταδιακά ο Βυζαντινός λειτουργικός τύπος όπως τον γνωρίζουμε και
τον ζούμε σήμερα, έγινε μετά την Εικονομαχία στην Ι.Μ. Στουδίου. Για τον λόγο αυτό αυτή
η περίοδος ονομάζεται Στουδιτική σύνθεση ή Στουδιτική μεταρρύθμιση. Το Τυπικό της
Ευεργέτιδος22 αποτελεί μαρτυρία αυτής της σύνθεσης και της προσπάθειας συγκερασμού
των δύο διαφορετικών λειτουργικών πρακτικών.
Στο Τυπικό λοιπόν της Ευεργέτιδος δεν βλέπουμε αυτούσια την Ιεροσολυμιτική
λειτουργική πράξη, αλλά μια προσπάθεια προσαρμογής αυτής στην λειτουργική
παράδοση της Κωνσταντινουπόλεως, δηλαδή την ένταξη της υμνολογίας και των
αναγνωσμάτων των Μεγάλων Ωρών στην τρίτη ώρα, και την ένταξη των αναγνωσμάτων
της τριθέκτης, η οποία αποτελούσε την χαρακτηριστική ακολουθία της Μεγάλης
Τεσσαρακοστής και της Μεγάλης Εβδομαδος στο ασματικό τυπικό, στην έκτη ώρα.
Η πρώτη λοιπόν ώρα ετελείτο συναπτώς με τον όρθρο ως εξής:
...εἶτα ἐκτενὴς καὶ ψάλλομεν τὴν πρώτην ὥραν, τρίψαλμον ὡς σύνηθες ... ἀντὶ δὲ
προκειμένου, ἥγουν τοῦ Τὸ πρωΐ εἰσάκουσον, λέγει τροπάριον ὁ ψάλτης ἦχος πλάγιος β΄,
Κύριε κατέκρινάν σε Ἰουδαῖοι..., εἶτα ὁ λαὸς τὸ αὐτὸ μετὰ ἤχου, στίχος α΄ Ἐκβάλλοντές με
22 Χειρόγραφο Εθνικής Βιβλιοθήκης 788 του 12ου αιώνος. Robert Jordan, The Synaxarion of the Monastery
of the Theotokos Evergetis. Belfast Byzantine Texts and Translations 6.5 και 6.6 (Belfast: Belfast Byzantine
Enterprise, 2000 και 2005). Βλέπε και τη διδακτορική διατριβή του John Klentos, Byzantine Liturgy in
TwelfthCentury Constantinople: An Analysis of the Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis
(codex Athens Ethnike Bibliotheke 788) (Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame, 1995).
13
νυνὶ περιεκύκλωσαν [Ψ 16:11], λαὸς Ἀλλἐκὼν ὑπέμειναςστίχος βΟἱ ἐχθροί μου εἶπον
κακὰ μοι πότε [Ψ 40:6], λαὸς Ἀλλἐκὼν ὑπέμεινας, Δόξα καὶ νῦν, Τί σε καλέσωμεν
κεχαριτωμένη, Τὰ διαβήματά μου [Ψ 118:133], τρισάγιον, προσκυνήσεις ἀργαὶ γ΄, αἱ εὐχαί,
ἐξ ἔθους ἀνάγνωσις καὶ ἀπολύει.23
Παρατηρούμε εδώ ότι εκτός από το τροπάριο Κύριε κατέκρινάν σε Ἰουδαῖοι... και την
ψαλμώδηση του εφυμνίου του Ἀλλ’ ἐκὼν ὑπέμεινας... όλα τα άλλα γίνονται «ὡς σύνηθες» ή
«ἐξ ἔθους». Δεν βλέπουμε ιδιαίτερους ψαλμούς, ούτε άλλα τροπάρια ή αναγνώσματα
Παλαιάς και Καινής Διαθήκης (Προφητεία, Αποστολικό και Ευαγγελικό ανάγνωσμα) και
στο τέλος της πρώτης ώρας γίνεται απόλυση.
Παρομοίως ετελείτο και η τρίτη ώρα:
Πρὸς δὲ ἀρχὴν ὥρας γ΄ κρουομένου τοῦ ξύλου συναγόμεθα πάντες ἐν τῷ ναῷ καὶ
ψάλλομεν τὴν γ΄ ὥραν, τρίψαλμον ὡς σύνηθες. Ἀντὶ δὲ προκειμένου, ἤγουν τοῦ Κύριε, ὁ
τὸ πανάγιόν σου Πνεῦμα, λέγει ὁ ψάλτης τροπάριον ἦχος πλάγιος β΄ Μόνον ἐπάγη τὸ ξύλον
Χριστὲ τοῦ σταυροῦ σου ... καὶ ὁ λαὸς μετὰ ἤχου∙ ὁ ψάλτης στίχον α΄ Δίκασον Κύριε ... [Ψ
34:1], ὁ λαὸς Καὶ δοξολογοῦμέν σε∙ στίχος β΄ Ἐπιλαβοῦ ὅπλου... [Ψ 34:2], ὁ λαὸς Καὶ
δοξολογοῦμέν σε∙ στίχος β΄ Ἐπιλαβοῦ ὅπλου... Δόξα καὶ νῦν Θεοτόκε σὺ ἡ ἄμπελος ἡ
ἀληθινή.24
Μέχρι αυτό το σημείο δεν παρατηρούμε κάποια ιδιαιτερότητα, εκτός από την
αντικατάσταση του Κύριε, ὁ τὸ πανάγιόν σου Πνεῦμα με το Μόνον ἐπάγη τὸ ξύλον... και την
ψαλμώδησή του εφυμνίου του Καὶ δοξολογοῦμέν σε από το λαό, κατ’ αναλογίαν με την
πρώτη ώρα. Το κείμενο όμως συνεχίζει ως εξής: 25
[1] Καὶ εὐθὺς ἀρχόμεθα ψάλλειν τὰ τροπάρια τῶν ἁγίων παθῶνˑ Σήμερον τοῦ ναοῦ
... ἀνὰ β΄, τὰ γ’ τῆς α΄ ὥρας, εἶτα Δόξα καὶ νῦν, καὶ ψάλλομεν τὸ γ΄ὁμοῦ ἀμφότεροι οἱ χοροί.
Εἶτα λέγει ὁ ἱερεῦς ἢ ὁ διάκονος μικρὰν συναπτήν, εἶτα Σοφία, καὶ εὐθὺς προκείμενον ἦχος
23 Robert Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: MarchAugust. The Movable Cycle.
Belfast Byzantine Texts and Translations 6.6 (Belfast: Belfast Byzantine Enterprise, 2005) 488. Για το
κείμενο από την έκδοση Dmitrievskij, Описание литургических рукописей τόμος 1 (Kiev, 1895) βλέπε σ.
551553.
24 Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: MarchAugust. The Movable Cycle 488
490.
25 Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: MarchAugust. The Movable Cycle 490
492.
14
δ΄ καρδία αὐτοῦ... [Ψ 40:7], στίχος Μακάριος ____________ συνίων ... [Ψ 40:2], προφητεία Ζαχαρίου
11:10 [κ.εξ.] ... Μετὰ τὴν προφητείαν ἀπόστολος πρὸς Γαλάτας 6:14 [κ.εξ.] ... Εἶτα λέγει
ἱερεῦς διάκονος Σοφία ὀρθοί... καὶ ἀναγινώσκεται ἔσωθεν παρὰ τοῦ ἱερέως εὐαγγέλιον
κατὰ Ματθαῖον 23:7 [κ.εξ.].
[2] Μετὰ δὲ τὸ τέλος τοῦ εὐαγγελίου πάλιν ἕτερος χορὸς τὸ δ΄ τροπάριον, ὁμοίως
καὶ τὸ ε΄ καὶ τὸ ς΄, τὰ γ΄ ἀνὰ β΄, Δόξα καὶ νῦν, ὁμοῦ πάλιν τὸ ς΄. Εἶτα γίνεται μικρὰ συναπτὴ
καὶ εὐθὺς τὸ προκείμενον ἦχος πλάγιος δ΄ Ὅτι ἐγὼ εἰς μάστιγας... [Ψ 37:18], στίχος Κύριε μὴ
τῷ θυμῷ... [Ψ6:2], προφητεία Ἡσαΐου 50:4 [κ.εξ.] ... ἀπόστολος πρὸς Ῥωμαίους 5:6 [κ.εξ.]
διάκονος Σοφία ὀρθοί... καὶ ἀναγινώσκεται εὐαγγέλιον παρὰ τοῦ ἱερέως τῆς γ΄ ὥρας, κατὰ
Μάρκον.
[3] Καὶ πάλιν ἄρχεται ἐναρχόμενος χορὸς τὸ ζτροπάριον, ὁμοίως καὶ τὸ ηκαὶ τὸ
θ’, καὶ αὐτὰ ὡς εἴρηται ἐκ δευτέρου, Δόξα καὶ νῦν, τὸ θὁμοῦ. Καὶ πάλιν μικρὰ συναπτὴ καὶ
προκείμενον προκείμενον ἦχος πλάγιος βἜδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολὴν [Ψ 68:22]
στίχος Σῶσόν με Κύριε... [Ψ 68:2], προφητεία Ἡσαΐου 52:13 [κ.εξ.] ... καὶ εὐθὺς ἀπόστολος
πρὸς Ἐβραίους 2:11 [κ.εξ.] ... διάκονος Σοφία ὀρθοί... εὐαγγέλιον κατὰ Λουκᾶν τῆς ς
ὥρας.
[4] Καὶ πάλιν ἄρχεται ἕτερος χορὸς τὸ ιτροπάριον καὶ τὸ ιακαὶ τὸ ιβ’, τὰ γἐκ
δευτέρου, Δόξα καὶ νῦν, πάλιν τὸ ιβὁμοῦ ἀμφότεροι οἱ χοροί. μικρὰ συναπτὴ καὶ
προκείμενον ἦχος πλάγιος δ΄ Ἔθεντό με ἐν λάκκῳ κατωτάτῳ [Ψ 87:7], στίχος Κύριε Θεὸς
τῆς σωτηρίας μου [Ψ 87:2], προφητεία Ἱερεμίου 11:18 [κ.εξ] ... ἀπόστολος πρὸς Ἑβραίους
10:19 [κ.εξ]... Σοφία ὀρθοί... εὐαγγέλιον κατὰ Ἰωάννην.26
Από τον δικό μου διαχωρισμό του κειμένου σε 4 μέρη (νούμερα 14 στις αγκύλες)
γίνεται νομίζω αμέσως φανερό ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με την τετραπλή επανάληψη
μίας λειτουργικής ενότητας η οποία αποτελείται από τροπάρια, μικρά συναπτή,
προφητικό, αποστολικό και ευαγγελικό ανάγνωσμα. Επίσης, το γεγονός ότι στην
λειτουργική ενότητα 1 τα τροπάρια ονομάζονται τροπάρια της α΄ ώρας , στην λειτουργική
ενότητα 2 το ευαγγέλιο ονομάζεται της γ’ ώρας, και αντίστοιχα στην λειτουργική ενότητα
3 το ευαγγέλιο όνομάζεται της ς’ ώρας, φανερώνει ότι ο συντάκτης γνωρίζει ότι όλα τα
στοιχεία αυτά έρχονται από την λειτουργική παράδοση του ναού της Αναστάσεως στα
Ιεροσόλυμα (ώρες της Μεγάλης Παρασκευής), και ότι η συγκεκριμένη διάταξη αποτελεί
26 Ενώ η επιλογή του ευαγγελιστή είναι σωστή, η αρχική φράση που δίνει το χειρόγραφο, Τῷ καιρῷ
ἐκείνῳ οἱ στρατιώται ἀπήγαγον... είναι από τον Μάρκο 15:16, το οποίο είναι το ευαγγέλιο της γ’ ώρας.
15
μια προσπάθεια προσαρμογής των τροπαρίων και αναγνωσμάτων στην υπό διαμόρφωση
λειτουργική πράξη που προέρχεται από τη Στουδιτική σύνθεση.
Μετά την «εμβολή», θα έλεγε κανείς, των τεσσάρων αυτών λειτουργικών ενοτήτων
στην γ’ ώρα, το τυπικό συνεχίζει με την ολοκλήρωση της γ’ ώρας (χωρίς την ευχή της ώρας
αυτής) και της τέλεσης συνημμένως της ς’ ώρας:
Καὶ μετὰ τὸ εὐαγγέλιον εὐθὺς Κύριος ὁ Θεὸς εὐλογητός, τρισάγιον, εἶτα ἀπολυτίκον
μετὰ ἤχου, συντόμως δὲ Ἐξογόρασας ἡμᾶς ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου. Ἔπειτα ἐκτενὴς καὶ
εὐθὺς συνημμένως Δεῦτε προσκυνήσωμεν γ’, καὶ ψάλλομεν τὴν ς’ ὥραν, τρίψαλμον ὡς
σύνηθες, τὴν γὰρ εὐχὴν τῆς γ’ ὥρας καταλιμπάνομεν. Προκείμενον Ὁ ἐν ἔκτῃ ἡμέρᾳ... καὶ
τοὺς συνήθεις στίχους, Δόξα καὶ νῦν, Ὅτι οὐκ ἔχομαν παρρησίαν. Εἶτα τὸ τροπάριον τῆς
ἡμέρας Σταυρωθέντος σου Χριστέ, Δόξα καὶ νῦν, τὸ αὐτό, προκείμενον, προφητεία, καὶ τὸ
ἕτερον προκείμενον Ταχὺ προκαταλαβέτωσαν ἡμᾶς... [Ψ 78:8], τρισάγιον, Κύριε ἐλέησον με’,
προσκυνήσεις γ’ ἀργαί, ἡ εὐχὴ τῆς ς’ ὥρας καὶ ἀπολύει.27
Εδώ παρατηρούμε ότι η τέλεση της έκτης ώρας, με μοναδική εξαίρεση το «τροπάριον
τῆς ἡμέρας Σταυρωθέντος σου Χριστέ» δεν έχει άλλα χαρακτηριστικά των Μεγάλων Ωρών.
Μάλιστα, εντάσσονται σε αυτήν τα αναγνώσματα της ασματικής ακολουθίας της
τριθέκτης. Αργότερα, και σε άλλο ναό, τελείται η θ’ ώρα ως συνήθως:
Μετὰ δὲ τὴν ἀπόλυσιν ἑτοιμάζεται ὁ ναὸς τῶν ἀποστόλων πρὸς τὸ ἐκεῖ γενέσθαι
τὴν θείαν ἱερουργίαν, ὁ δὲ κυριακὸς ναὸς καταπλύνεται. Καὶ μετ’ ὀλίγον κρουομένου τοῦ
ξύλου συναγόμεθα ἐν τῷ ναῷ τῶν ἁγίων ἀποστόλων καὶ ψάλλομεν τὴν θ’ ώραν,
τρίψαλμον καὶ προκείμενον Ὁ ἐν τῇ ἐννάτῃ ὥρᾳ ...μετὰ ἤχου καὶ τοῦς συνήθεις στίχους,
Δόξα καὶ νῦν, Ὁ δι’ ἡμᾶς γεννηθεὶς, Μὴ δῆ παραδώης ... τρισάγιον, προσκυνήσεις γ’ ἀργαὶ, ἡ
εὐχὴ τῆς θ’ ώρας καὶ εὐθὺς το Μνήσθητί μου ὡς καθημέραν, ὁμοίως καὶ τὰ λοιπὰ τῶν
τυπικῶν.28
Βλέπουμε εδώ ότι η θ’ ώρα δεν φέρει κανένα χαρακτηριστικό της ημέρας (Μεγάλη
Παρασκευή) αλλά τελείεται όπως τις καθημερινές. Το τυπικό λοιπόν της Ευεργέτιδος
αποτελεί μια μαρτυρία της προσπάθειας ένταξης των υμνολογικών και αγιογραφικών
27 Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: MarchAugust. The Movable Cycle 492.
28 Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: MarchAugust. The Movable Cycle 492
494.
16
στοιχείων των Μεγάλων Ωρών της Μεγάλης Παρασκευής του ναού της Αναστάσεως στην
υπό διαμόρφωση νέα λειτουργική πράξη που προέρχεται από την Ι.Μ. Στουδίου.
Γ.1.6 Το Τυπικό της Μονής του Σωτήρος Μεσσήνης
Το Τυπικό της Μονής του Σωτήρος Μεσσήνης Κάτω Ιταλίας του 12ου αιώνος
αποτελεί μαρτυρία ενός σημαντικού σταδίου εξέλιξης στην ιστορία των Μεγάλων Ωρών
και οι διατάξεις του αρχίζουν να μοιάζουν περισσότερο με την σημερινή λειτουργική
πράξη. Εξετάζοντας το τυπικό της Μονής του Σωτήρος σημειώνουμε τις εξής
ιδιαιτερόοτητες:29
1. Η πρώτη και τρίτη ώρα ψάλλονται συνημμένως, όπως και η έκτη με την ενάτη, και
δηλώνεται ότι οι ψαλμοί εκάστης ώρας δεν είναι οι συνηθισμένοι. Ας σημειώσουμε
ότι δεν ονομάζονται «μεγάλες» οι ώρες: «Τάξις καὶ ἀκολουθία τῶν ὡρῶν τῆς
μεγάλης παρασκευῆς∙ μέσον ὥρας β΄ σημαίνει, καὶ ψάλλομεν τὰς β΄ ὥρας
συνημμένας, τήν τε α΄ καὶ τὴν γ΄. Ἀλλ’ οὐ τοὺς κατὰ συνήθειαν ψαλμούς, ἀλλὰ τοὺς
δηλωθησομένους.30 ... Μεσασμένης ὥρας δ΄ σημαίνει∙ καὶ ψάλλομεν τὰς β΄ ὥρας
συνημμένας, τὴν ς΄ καὶ τὴν θ΄.31
2. Οι ψαλμοί κάθε ώρας διαφέρουν με μια ή δύο εξαιρέσεις σε κάθε ώρα (κοινοί
ψαλμοί: 2 και 5 στην πρώτη ώρα, 34 και 50 στην τρίτη, 90 στην έκτη, και 85 στην
ενάτηˑ βλ. τον πίνακα παρακάτω).
29 Miguel Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur à Messine. Orientalia Christiana Analecta 185
(Roma: Pontificium Institutum Orientalium Studiorum, 1969) 238241.
30 Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur¸ 238.
31 Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur¸ 240.
17
3. Προβλέπεται μεγάλη συναπτή μετά την ανάγνωση των ψαλμών, μικρή συναπτή
μετά τα ιδιόμελα τροπάρια, και πληρωτικά μετά το ευαγγέλιο κάθε ώρας.
4. Τα 12 τροπάρια ιδιόμελα, τα προφητικά, αποστολικά και ευαγγελικά αναγνώσματα
μοιράζονται μεταξύ των ωρών (όπως σήμερα).
5. Τα τροπάρια τα σχετικά με την κάθε ώρα αντικαθιστώνται με τροπάρια της ημέρας.
Στην πρώτη ώρα: «Καὶ ἀντὶ τοῦ Πρωὶ εἰσάκουσον τῆς φωνῆς μου, τροπάριον ἦχος
πλ.β.’ Κύριε κατέκρινάν σε Ἰουδαίοι ...»,32 στην τρίτη ώρα: «Ἀντὶ δὲ τοῦ Κύριε ὁ τὸ
πανάγιόν σου Πνεῦμαˑ Μόνον ἐπάγη τὸ ξύλον Χριστέ...»,33 στην έκτη ώρα «ἀντὶ τοῦ
ἐν ἕκτῃ ἡμέρᾳ τὲ καὶ ὥρᾳ, τροπάριον, ἦχος β΄ Ἔδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου»,34 και στην
ενάτη «Καὶ ἀντὶ τοῦ Ὁ ἐν τῇ θ’ ὥρᾳ δι’ἡμᾶς¸τροπάριον ἦχος πλ.δ΄ Βλέπων ὁ ληστὴς
τὸν ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς».35
6. Ο τρόπος ψαλμώδησης των τροπαρίων της κάθε ώρας (ενεργή συμμετοχή του
λαού), η θέση τους (μετά τα ιδιόμελα τροπάρια και την μικρή συναπτή) αλλά και τα
ίδια τα τροπάρια (πλάγια γράμματα) διαφέρουν από την σημερινή λειτουργική
πράξη:36
ΠΙΝΑΚΑΣ 9
Συγκριτικός Πίνακας Ακολουθίας των Ωρών
ΠΡΩΤΗ ΤΡΙΤΗ ΕΚΤΗ ΕΝΑΤΗ
Σημερινή λειτουργική πράξη
Ψαλμοί 5, 2, 21
Σταυρωθέντος σου
Χριστὲ
Ψαλμοί 34, 108, 50
Κύριε, κατέκρινάν σε
οἱ Ἰουδαῖοι...
Ψαλμοί 53, 139, 90
Σωτηρίαν εἰργάσω ἐν
μέσῳ ...
Ψαλμοί 68, 68, 85
Βλέπων ὁ ληστὴς τὸν
αρχηγόν...
32 Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur¸ 238
33 Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur¸ 239.
34 Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur¸ 240.
35 Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur¸ 241.
36 Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur¸ 238241.
18
ΠΡΩΤΗ ΤΡΙΤΗ ΕΚΤΗ ΕΝΑΤΗ
Καὶ νῦν...
Τὶ σὲ καλέσωμεν ...
Ιδιόμελα τροπάρια...
Προκείμενον
Αναγνώσματα
Καὶ νῦν...
Θεοτόκε, σὺ ἡ ἄμπελος
Ιδιόμελα τροπάρια...
Προκείμενον
Αναγνώσματα
Καὶ νῦν...
Ὅτι οὐκ ἔχομεν πα...
Ιδιόμελα τροπάρια...
Προκείμενον
Αναγνώσματα
Καὶ νῦν...
Ὁ δι’ἡμᾶς γεννηθείς...
Ιδιόμελα τροπάρια...
Προκείμενον
Αναγνώσματα
Τυπικόν του Σωτήρος Μεσσήνης
Ψαλμοί 2, 5, 40
Συναπτή
Ιδιόμελα τροπάρια
Μικρή συναπτή
Κύριε, κατέκρινάν σε
οἱ Ἰουδαῖοι...
Τοῦτο ψάλλει πρῶτον
ὁ ψάλτης. Εἶτα ὁ λαός.
Ὁ ψάλτης στιχ. Ψ 40:2
Καὶ πάλιν ὁ λαὸς τὸ
αὐτὸ τροπάριον.
Ὁ ψάλτης στιχ. Ψ 40:10
Καὶ ὁ λαὸς τὸ αὐτὸ
τροπάριον.
Ὁ ψάλτης Δόξα καὶ
νῦν
Ὁ λαὸς ... Ὁ τὴν
εὐλογημένην...
Προκείμενον
Αναγνώσματα
Ψαλμοί 16, 34, 50
Συναπτή
Ιδιόμελα τροπάρια
Μικρή συναπτή
Μόνον ἐπάγη τὸ ξύλον
Χριστέ...
Στιχ. Ψ 21:17
Στιχ. β’ Ψ 21:19
Ψάλλεται δὲ καὶ τοῦτο
ὥσπερ τὸ τῆς Α΄ ὥρας
τροπάριον
Δόξα καὶ νῦν
Θεοτόκε Παρθένε
ἱκέτευε τὸν υἱόν σου...
Προκείμενον
Αναγνώσματα
Ψαλμοί 51, 68, 90
Συναπτή
Ιδιόμελα τροπάρια
Μικρή συναπτή
Σωτηρίαν εἰργάσω ἐν
μέσῳ ...
Ὁ ψάλτης πρῶτον,
εἶτα ὁ λαός.
Στιχ. Ψ 68:2
Στιχ. β’ Ψ 68:22
Καὶ ὁ λαὸς κατὰ ἓν
ἕκαστον στίχον ψάλλει
αὐτό.
Δόξα καὶ νῦν
Ὅτι οὐκ ἔχομεν
παρρησίαν...
Προκείμενον
Αναγνώσματα
Ψαλμοί 21, 108, 85
Συναπτή
Ιδιόμελα τροπάρια
Μικρή συναπτή
Βλέπων ὁ ληστὴς τὸν
αρχηγόν...
Πρῶτον ὁ ψάλτης, εἶθ’
οὕτως ὁ λαός.
Στιχ. α΄ Ψ 87:2
Στιχ. β’ Ψ 87:7
Δόξα καὶ νῦν
Τὸν ἀμνὸν καὶ ποιμένα
καὶ σωτῆρα...
Προκείμενον
Αναγνώσματα
Εδώ παρατηρούμε ότι στοιχεία εκείνα που είναι εμβόλιμα στην καθημερινή
ακολουθία των ωρών, τα ιδιόμελα τροπάρια και τα αναγνώσματα, τα οποία και
χαρακτηρίζουν τις ώρες της Μεγάλης Παρασκευής, τελικά βρίσκουν τη θέση τους στην
ακολουθία (σε σύγκριση με το τυπικό της Ιεράς Μονής Ευεργέτιδος). Οι τελευταίες
ζυμώσεις έχουν να κάνουν με την αντικατάσταση των χαρακτηριστικών τροπαρίων της
κάθε ώρας με τροπάρια επίσης σχετικά με την Μεγάλη Παρασκευή.
19
Γ.2 Μεγάλες Ώρες της Παραμονής των Χριστουγέννων και των Θεοφανείων
Οι ακολουθίες των Μεγάλων Ωρών της παραμονής των Χριστουγέννων και των
Θεοφανείων ακολουθούν την ακριβώς ίδια διάταξη με αυτή των Μεγάλων Ωρών της
Μεγάλης Παρασκευής αλλά με την σχετική με την εορτή επιλογή ψαλμών,37 υμνολογίας,
και βιβλικών αναγνωσμάτων. Αποτελούν προϊόν μίμησης των Μεγάλων Ωρών της
Μεγάλης Παρασκευής. Αυτό φαίνεται όχι μόνο από την πανομοιότυπη διάταξη των
ακολουθιών αυτών, αλλά και από το γεγονός ότι τα ιδιόμελα τροπάρια των Μεγάλων
Ωρών της Μεγάλης Παρασκευής απετέλεσαν πρότυπα για την σύνθεση των αντιστοίχων
ιδιομέλων τροπαρίων των Μεγάλων Ωρών της παραμονής των Χριστουγέννων και των
Θεοφανείων,38 όπως φαίνεται και από τον παρακάτω πίνακα:
ΠΙΝΑΚΑΣ 10
Συγκριτικός Πίνακας Ιδιόμελων Τροπαρίων Μεγάλων Ωρών
Ιδίομελα Τροπάρια Ωρών Μ. Παρασκευής Ιδίομελα Τροπάρια Ωρών Χριστουγέννων
1. Πρὸ τοῦ τιμίου σου σταυροῦ
2. Τάδε λέγει Κύριος τοῖς Ἰουδαίοις
3. Δεῦτε χριστοὶφόροι λαοί, κατίδωμεν τὶ
συνεβουλεύσατο
4. Ὅτε τῷ σταυρῷ προσήλωσαν
5. Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου
1. Πρὸ τῆς γεννήσεως τῆς σῆς
2. Τάδε λέγει Ἰωσὴφ πρὸς τὴν παρθένον
3. Δεῦτε χριστοφόροι λαοί, κατίδωμεν
θαῦμα
4. Ὅτε Ἰωσὴφ Παρθένε
5. Σήμερον γεννᾶται ἐκ Παρθένου
Ιδίομελα Τροπάρια Ωρών Μ. Παρασκευής Ιδίομελα Τροπάρια Ωρών Θεοφανείων
1. Σήμερον τοῦ ναοῦ τὸ καταπέτασμα
2. Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤθης, Χριστὲ
βασιλεῦ
3. Τάδε λέγει Κύριος τοῖς Ἰουδαίοις
4. Οἱ νομοθέται τοῦ Ἰσραήλ
5. Θάμβος ἦν κατιδεῖν, τὸν οὐρανοῦ καὶ
γῆς ποιητήν, ἐπὶ σταυροῦ κρεμάμενον
1. Σήμερον τῶν ὑδάτων ἁγιάζεται ἡ φύσις
2. Ὡς ἄνθρωπος ἐν ποταμῷ ἦλθες, Χριστὲ
βασιλεῦ
3. Τάδε λέγει Κύριος πρὸς Ἰωάννην
4. Ἡ τοῦ προδρόμου καὶ βαπτιστοῦ
5. Θάμβος ἦν κατιδεῖν, τὸν οὐρανοῦ καὶ γῆς
ποιητήν, ἐν ποταμῷ γυμνωθέντα
37 Το τρίψαλμό κάθε ώρας αποτελείται από τον ένα σταθερό ψαλμό κάθε ώρας (ψαλμός 5 για την
πρώτη, ψαλμός 50 για την τρίτη, ψαλμός 90 για την έκτη, και ψαλμός 85 για την ενάτη) και δύο
ψαλμούς που διαφέρουν αφού αποτελούν επιλογή που σχετίζεται με την εορτή.
38 Janeras, Le VendrediSaint, 236248.
20
6. Ὅτε τῷ σταυρῷ προσήλωσαν 6. Ὅτε πρὸς αὐτὸν ἐρχόμενος ὁ Πρόδρομος
Γ.2.1 Το Αρμενικό και Γεωργιανό Εκλογάδιο.
Το Αρμενικό Εκλογάδιο δεν αναφέρει τίποτε σχετικό με ακολουθία των Ωρών την
παραμονή των Θεοφανείων τον πέμπτο αιώνα, παρά μόνο μια σύντομη ακολουθία την
δεκάτη ώρα αποτελουμένη από τον ψαλμό 22 με αντίφωνο τον στίχο 1, τον ψαλμό 79 με
ἀλληλούια και ευαγγελικό ανάγνωσμα (Λουκά 2:820). Κατόπιν ακολουθούν 12
παλαιοδιαθηκικά αναγνώσματα, αποστολικό και ευαγγελικό ανάγνωσμα και μετά η
λειτουργία.39 Να σημειώσουμε ότι στο Αρμενικό εκλογάδιο η γέννηση του Χριστού και η
Βάπτιση του Χριστού εορτάζονταν ως μία εορτή στις 6 Ιανουαρίου στη Βηθλεέμ∙ δεν είχε
ακόμη εισαχθεί η εορτή των Χριστουγέννων στα Ιεροσόλυμα.40
Η εισαγωγή της εορτής των Χριστουγέννων στο εορτολόγιο των Ιεροσολύμων στα
τέλη του πέμπτου αιώνος αντικατοπτρίζεται στο Γεωργιανό Εκλογάδιο41 όπου εμφανίζεται
η εορτή των Χριστουγέννων και η εορτή των Θεοφανείων. Και στις δύο αυτές εορτές
εμφανίζεται την παραμονή μια συντομη ακολουθία που θα μπορούσε να υποθέσει κανείς
ότι θέτει τα θεμέλια για την μετέπειτα ακολουθία των Μεγάλων Ωρών των εορτών αυτών.
Την παραμονή των Χριστουγέννων στην έκτη ώρα εξέρχονται στο Ποίμνιον όπου κάνουν
μια σύντομη ακολουθία και από εκεί ανεβαίνουν στην Βηθλεέμ. Η σύντομη αυτή
ακολουθία αυτή έχει την εξής απλή διάταξη:
39 Renoux, Le Codex Arménien, 211215.
40 Βλέπε Αρχιμ. Νικολάου Ιωαννίδη, «Η Εορτή των ΧριστουγέννωνΘεοφανείων» στον τόμο Το
Χριστιανικόν Εορτολόγιον: Πρακτικά Η΄ Πανελληνίου Λειτουργικού Συμποσίου. Σειρά Ποιμαντική
Βιβλιοθήκη 15 (Αθήνα: Κλάδος Εκδόσεων της Επικοινωνιακής και Μορφωτικής Υπηρεσίας της
Εκκλησίας της Ελλάδος, 2007) 129185, ειδικότερα 142145.
41 Tarchnisvili, Le grande lectionnaire,
21
Δεήσεις/αιτήσεις
Ευχές
Υπακοή ήχος πλ. δ’ Δόξα ἐν ὑψίστοις (Λουκ. 2:14) στιχ. Ψ. 66:78
Δεύτερη υπακοή, στιχ. Ησ. 7:14
Δεήσεις/αιτήσεις
Ευχές
Ήχος δ΄ Ψ 22:12
Αλληλούια, ήχος β΄ Ψ 79:2
Ευαγγέλιο Λουκά 2:820.
Κατόπιν πηγαίνουν στη Βηθλεέμ, εισέρχονται στο σπήλαιο και κάνουν εσπερινό. 42
Κάτι ανάλογο λαμβάνει χώρα και την παραμονή των Θεοφανείων, όταν
συνάγονται ενώπιον των θυρών της εκκλησίας όπου λέγονται:
Δεήσεις0.98 0 0 1/αιτήσεις
Ευχές
Προκείμενον ήχος πλ.δ,’ Ψ 88:13, στιχ. Ψ 113:1
Δόξα εν υψίστοις
Υπακοή, ήχος πλ.δ.’, Σύ, σήμερον Σωτήρ
Ανάγνωσμα α’ Εσδρας Δ 5:2130 (Vulgate)
Ψ. 50:9, στιχ. Ψ 50:3
Ευαγγέλιο Λουκά 2:118
Κατόπιν αρχίζουν να ψάλλουν το Κύριε εκέκραξα (Ψ 140:1), εισέρχονται στην εκκλησία,
και μετά το Φῶς ἱλαρὸν ακολουθεί η θεία λειτουργία.43
Μεταξύ των μαρτυριών αυτών και της Ακολουθίας των Μεγάλων Ωρών όπως
μαρτυρούνται στο Τυπικό της Μονής Ευεργέτιδος δυστυχώς δεν έχουμε στοιχεία μου να
μας επιτρέπουν να σκιαγραφήσουμε την εξέλιξής τους.
Γ.2.2 Το Τυπικό της Μονής Ευεργέτιδος
Στο τυπικό της Μονής Ευεργέτιδος παρατηρούμε σχετικά με τις ώρες των εορτών
των Χριστουγέννων και Θεοφανείων ότι παρατηρήσαμε και για τις ώρες της Μεγάλης
42 Tarchnisvili, Le grande lectionnaire, 9.
43 Tarchnisvili, Le grande lectionnaire, 1920.
22
Παρασκευής (βλέπε Γ.1.5), δηλαδή την τετραπλή επανάληψη μίας λειτουργικής ενότητος
αποτελουμένης από τροπάρια, μικρά συναπτή, προφητικό, αποστολικό και ευαγγελικό
ανάγνωσμα, εντασσόμενα στη γ’ ώρα. Την παραμονή των Χριστουγέννων: «...πρὸς ὥραν γ’
κρουουμένου τοῦ ξύλου συναγόμεθα καὶ ψάλλομεν αὐτὴν τρίψαλμον ἔνδοθεν τοῦ ναοῦ,
ἠλλαγμένου ἱερέως καὶ διακόνου καὶ κηρῶν ἁπτόντων ἐν ταῖς κατὰ συνήθειαν ἁγίαις
εἰκόσι. Μετὰ δὲ τὸ τρίψαλμον λέγομεν τροπάριον Ἀπεγράφετο ποτέ, Δόξα καὶ νῦν, Θεοτόκε,
σὺ ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή∙ καὶ εὐθὺς ἄρχεται ὁ ἐνόρδινος χορὸς ὁ καὶ ἀρξάμενος τὸ α’
τροπάριον ἦχος πλάγιος δ’ Βηθλεέμ ἐτοιμάζου ...»44 και ακολουθεί η προαναφερθείσα
τετραπλή επανάληψη της λειτουργικής ενότητος τροπαρίων, μικράς συναπτής,
προφητικού, αποστολικού και ευαγγελικού αναγνώσματος.45 Τα τροπάρια και τα
αναγνώσματα είναι τα ίδια με την σημερινή λειτουργική πράξη, με εξαίρεση τη σειρά των
δευτέρου, τρίτου και τετάρτου τροπαρίων,46 και το αποστολικό ανάγνωσμα της τρίτης ώρας
(προς Εβραίους 10:19 κ.εξ. αντί της προς Γαλάτας 3:2329). Μετά συνεχίζει με την
ολοκλήρωση της γ’ ώρας, με την ευχή της (σε αντίθεση με την Μεγάλη Παρασκευή):
«Καὶ μετὰ τὸ τέλος τοῦ εὐαγγελίου γίνεται ἐκτενὴς ἐν ᾖ μνημονεύομεν τοῦ καθηγουμένου
μόνον ὡς σύνηθες σὺν πάσῃ τῇ ἀδελφότητι καὶ τῶν προαπελθόντων πατέρων ἡμῶν, καὶ
μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ἱερέως∙ Ὅτι ἐλεήμων ... εὐθὺς λέγομεν Κύριος ὁ Θεὸς εὐλογητός,
καὶ τὸ τρισάγιον, τὸ Πάτερ ἡμῶν, τὸ Κύριε ἐλέησον με’, καὶ τὴν συνήθη εὐχὴν Ὁ ἐν παντὶ
καιρῷ, καὶ γ’ προσκυνήσεις, καὶ τὴν εὐχὴν τῆς γ’ ὥρας.47
44 Robert Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: SeptemberFebruary. Belfast
Byzantine Texts and Translations 6.5 (Belfast: Belfast Byzantine Enterprise, 2000) 322324.
45 Robert Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: SeptemberFebruary 324328.
46 Το δεύτερο «Νῦν προφητικὴ πρόρρησις», το τρίτο «Τάδε λέγει Ἰωσήφ» και το τέτατρο «Οὗτος ὁ
Θεὸς ἡμῶν» ιδιόμελο της σημερινής λειτουργικής πράξης είναι αντίστοιχα τέταρτο, δεύτερο και
τρίτο το τυπικό της Μονής Ευεργέτιδος.
47 Robert Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: SeptemberFebruary 328.
23
Και συνάπτεται η έκτη ώρα: «Καὶ μετὰ τὸ τέλος αὐτῆς, εὐθὺς λέγομεν ἐκ γτὸ Δεῦτε
προσκυνήσωμεν καὶ ψάλλομεν τὴν ςὥραν τρίψαλμον, τὸ τροπάριον Ἀπεγράφετο, Δόξα καὶ
νῦν, Ὅτι οὐκ ἔχομεν παρρησίαν καὶ τὰ λοιπὰ ὁμοίωςεἶτα τὴν ταύτης εὐχὴν καὶ ἀπόλυσις».
Και συνεχίζει για τα μεσώρια και την ενάτη: «τὰ δὲ μεσώρια ψάλλομεν ἐν ταῖς κέλλαις
ἡμῶν, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν θ’ ὥραν ἐν τῷ καιρῷ αὐτῆς.»48
Παρόμοια διάταξη δίδεται και για την ακολουθία των ωρών της παραμονής των
Θεοφανείων: «...πρὸς ὥραν γ’ σημαίνοντος τοῦ συντακτηρίου τὴν γ’ ὥραν καὶ
συνερχόμενοι ψάλλομεν αὐτὴν τρίψαλμον, εἶτα τὸ τροπάριον Ἑτοιμάζου Ζαβουλών, Δόξα
καὶ νῦν, Θεοτόκε σὺ εἶ ἄμπελος ἡ ἀληθινή∙ καὶ εὐθὺς ἄρχεται ὁ ἐνόρδινος χορὸς τὰ
τροπάρια, τὸ πρῶτον ἦχος πλάγιος δ’ Σήμερον τῶν ὑδάτων ἁγιάζεται ἡ φύσις...»49 και
ακολουθεί η τετραπλή επανάληψη της λειτουργικής ενότητος τροπαρίων, μικράς
συναπτής, προφητικού, αποστολικού και ευαγγελικού αναγνώσματος. Τα τροπάρια και τα
αναγνώσματα είναι τα ίδια με την σημερινή λειτουργική πράξη, με εξαίρεση το
αποστολικό ανάγνωσμα της έκτης ώρας (προς Β Τιμόθεον 4:5 κ.εξ αντί προς Ρωμαίους 6:3
11) και την προφητεία της ενάτης ώρας Ησαΐου 55:1 κ.εξ. αντί Ησαΐου 49:815). Με την
ολοκλήρωση αυτής της τετραπλής επανάληψης της λειτουργικής ενότητος τροπαρίων,
μικράς συναπτής, προφητικού, αποστολικού και ευαγγελικού αναγνώσματος συναντούμε
κι εδώ την εξής διάταξη για την συνέχεια των ακολουθιών των ωρών:
«Μετὰ δὲ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ εὐαγγελίου εὐθὺς γίνεται ἐκτενὴς, καὶ μετὰ τὴν ἐκτενὴ ἡ
παρὰ τοῦ ἱερέως ἐκφώνησις Ὅτι ἐλεήμων ἔπειτα Κύριος ὁ Θεὸς εὐλογητός, εἶτα τρισάγιον,
τὸ Κύριε ἐλέησον με’, ἡ εὐχὴ Ὁ ἐν παντὶ καιρῷ, καὶ προσκυνήσεις γ’ ἀργαὶ καὶ τὴν εὐχὴν τῆς
γ’ ὥρας, καὶ εὐθὺς Δεῦτε προσκυνήσωμενι γ’, καὶ ψάλλομεν συνημμένως καὶ τὴν ς’ ὥραν
48 Robert Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: SeptemberFebruary 328.
49 Robert Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: SeptemberFebruary 404.
24
τρίψαλμον, τροπάριον Ἑτοιμάζου Ζαβουλών, Δόξα καὶ νῦν, Ὅτι οὐκ ἔχομεν παρρησίαν,
τρισάγιον καὶ τὰ λοιπάτὰς γπροσκυνήσεις καὶ τὴν ταύτης εὐχὴν καὶ ἀπόλυσιςτὴν δὲ θ
ὥραν ψάλλομεν ἐν τοῖς κελλίοις ἡμῶν ἐν τῷ καιρῷ αὐτῆς, κρουομένου τοῦ ξύλου ὡς
σύνηθες». 50
Παρατηρούμε λοιπόν ότι στο τυπικό της Μονής Ευεργέτιδος οι ώρες δεν
αποκαλούνται μεγάλες, το τρίψαλμο είναι των καθημερινών ωρών, και τα ιδιαίτερα
υμνολογικά και αγιογραφικά στοιχεία (ύμνοι, προφητικά, αποστολικά και ευαγγελικά
αναγνώσματα) εμφανίζονται ως μια συνέχεια τεσσάρων ενοτήτων εμβόλιμη στην τρίτη
ώρα.
Γ.2.3 Τυπικό της Μονής του Σωτήρος Μεσσήνης
Το τυπικό της Μονής του Σωτήρος Μεσσήνης διασώζει τις ακολουθίες των ωρών της
παραμονής των Χριστουγέννων και των Θεοφανείων στο επόμενο στάδιο εξέλιξης,
παρόμοιο με αυτό της ακολουθίας των ωρών της Μεγάλης Παρασκευής (βλέπε Γ.1.6). Η
πρώτη και τρίτη ώρα ψάλλονται συνημμένως (π.χ. από την παραμονή των Χριστουγέννων
«...ἀρχῇ ὥρας γ’ κρούεται τὸ ξύλον καὶ ψάλλομεν συννημέως τὰς β’ ὥρας, τήν τε Α’ καὶ τὴν
Γ’, τρίψαλμους μέν, ἀλλ’οὐ τοὺς συνήθεις ψαλμούς»51), όπως και η έκτη με την ενάτη (π.χ.
από την παραμονή των Θεοφανείων «Ἀρχῇ ὥρας ε’ σημαίνει τὸ ξύλον καὶ ψάλλομεν
συνημμένως τὰς δύο ὥρας, τήν τε Ϛ’ καὶ τὴν Θ’»52) με τις εξής ιδιαιτερότητες:
1. Για την παραμονή των Χριστουγέννων, οι ψαλμοί της πρώτης ώρας είναι οι 5, 44, 45,
της τρίτης ώρας 66, 86, 50, της έκτης 71, 131, 90, και της ενάτης 109, 84 (αντί του 110 στη
σημερινή λειτουργική πράξη) και 85. Για την παραμονή των Θεοφανείων οι ψαλμοί
50 Robert Jordan, The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis: SeptemberFebruary 410.
51 Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur, 78.
52 Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur, 95.
25
της πρώτης ώρας ειναι οι 5, 12 (αντί του 22 στη σημερινή λειτουργική πράξη), 26, της
τρίτης ώρας είναι οι 28, 41, 50, της έκτης ώρας είναι οι 76, 73 (σε αντίστροφη σειρά από
τη σημερινή), 90, και της ενάτης ώρας είναι οι 92, 113, 85.
2. Προβλέπεται μεγάλη συναπτή μετά την ανάγνωση των ψαλμών και πληρωτικά μετά
το ευαγγέλιο κάθε ώρας.
3. Δεν προβλέπεται μικρή συναπτή μετά τα ιδιόμελα τροπάρια, όπως στην ακολουθία
των ωρών της Μεγάλης Παρασκευής, αλλά ακολουθεί αμέσως το προκείμενον και τα
αναγνώσματα.
4. Τα 12 τροπάρια ιδιόμελα, τα προφητικά, αποστολικά και ευαγγελικά αναγνώσματα
μοιράζονται μεταξύ των ωρών (όπως σήμερα) με τις εξής ιδιαιτερότητες σε σύγκριση
με τη σημερινή λειτουργική πράξη: Για την παραμονή των Χριστουγέννων, η σειρά
των ιδιόμελων τροπαρίων της πρώτης ώρας είναι: Βηθλεὲμ ἐτοιμάζου..., Τάδε λέγει
Κύριος..., Νῦν προφητική πρόρρησις... και της τρίτης ώρας Οὖτος ὁ Θεὸς ἡμῶν..., Ἰωσὴφ
εἰπὲ ἡμῖν..., Πρὸ τῆς γεννήσεως τῆς σῆς..., και το αποστολικό ανάγνωσμα της τρίτης
ώρας είναι από την προς Εβραίους 10:19 κ.εξ. (αντί προς Γαλάτας 3:2329). Για την
παραμονή των Θεοφανείων, η σειρά των ιδιόμελων τροπαρίων της τρίτης ώρας είναι:
Ἡ Τριὰς ὁ Θεὸς ἡμῶν..., Ἐρχόμενος μετὰ σαρκός..., Ἡ τοῦ Προδρόμου καὶ Βαπτιστοῦ...
και της έκτης ώρας είναι: Τάδε λέγει Κύριος..., Τὶ ἀναχαιτίζεις σου τὰ ὕδατα..., Σήμερον
ἡ ψαλμική προφητεία...
5. Τα τροπάρια τα σχετικά με την κάθε ώρα δεν αντικαθιστώνται με τροπάρια της
ημέρας όπως την Μεγάλη Παρασκευή (βλέπε Γ.1.6, #5) αλλά καταλιμπάνονται.
26
6. Να σημειώσουμε ότι υπάρχει η παρακάτω πολύ ενδιαφέρουσα διάταξη η οποία
επαναλαμβάνεται αυτολεξεί και για τις δύο παραμονές: «Ἐὰν δὲ φθάσῃ ἐν Σαββάτῳ
ἢ Κυριακῇ, ποιοῦμεν τὴν ἀκολουθίαν τῶν τροπαρίων τῇ παρασκευῇ, γινομένης θ’.»53
Αυτή η μαρτυρία είναι πολύ σημαντική διότι διατηρεί ένα σημαντικό στάδιο στην
εξέλιξη της ακολουθίας των Μεγάλων Ωρών. Με άλλα λόγια, το ιδιαίτερο
περιεχόμενο των Μεγάλων Ωρών αρχικά εισήλθε στην λειτουργική πράξη ως
τετραπλή επανάληψη της λειτουργικής ενότητος ιδιόμελων τροπαρίων, προφητικού,
αποστολικού και ευαγγελικού αναγνώσματος, εμβόλιμης μέσα στην συνηθισμένη ή
καθημερινή τέλεση της ακολουθίας των ωρών (όπως είδαμε και στο τυπικό της Μονής
Ευεργέτιδος), την οποία το τυπικό της Μονής του Σωτήρος ονομάζει «ἀκολουθία τῶν
τροπαρίων». Τα ιδιαίτερα στοιχεία αυτά τελικά εισήλθαν στις ώρες και έτσι έδωσαν
τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των ωρών της παραμονής των Χριστουγέννων και των
Θεοφανείων, και λόγῳ του επιβλητικού τους χαρακτήρα και της συνάφειάς τους με
τις μεγάλες αυτές δεσποτικές εορτές, τελικά ονομάστικαν «μεγάλες ώρες».
Γ.3 Μεγάλες Ώρες της Πεντηκοστής
Στο έντυπο Πεντηκοστάριο εκδόσεως Βενετίας του έτους 1552 (επανέκδοση 1579) το
οποίο εκδόθηκε με την επιμέλεια του ιερέως Νικολάου του Μαλαξού συναντάται για
πρώτη φορά «Ἀκολουθία τῶν Μεγάλων «Ὡρῶν τῆς παραμονῆς τῆς Ἁγίας Πεντηκοστῆς», η
οποία προβλέπεται να τελείται την Παρασκευή προ της Πεντηκοστής, δηλαδή την
53 Arranz, Le Typikon du Monastère du SaintSauveur, 80, 96.
27
Παρασκευή της ζ’ εβδομάδος από του Πάσχα.54 Η ακολουθία αυτή, σύνθεση του ιερέως
Νικολάου Μαλαξού, αποτελεί προσπάθεια ανάδειξης της εορτής της Αγίας Πεντηκοστής
επιχειρώντας την εναρμόνισή της με τις Μεγάλες Δεσποτικές εορτές του Πάσχα,
Χριστουγέννων, και Θεοφανείων. Χρησιμοποίησε την ακολουθία των Μεγάλων Ωρών των
Θεοφανείων ως βάση, όπως φαίνεται από την συγκριτική εξέταση των ιδιομέλων των δύο
αυτών ακολουθιών.55
Δ. ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΩΡΩΝ
Οι Μεγάλες Ώρες της Μεγάλης Παρασκευής και της παραμονής των
Χριστουγέννων και των Θεοφανείων εκφράζουν λειτουργικά το «ἀδιαλείπτως
προσεύχεσθαι» όπως και οι καθημερινές ώρες. Άλλωστε είδαμε παραπάνω ότι οι Μεγάλες
Ώρες δεν είναι παρά η σταδιακή «μετάλαξη» της ακολουθίας των καθημερινών ωρών ώστε
το αγιογραφικό και υμνολογικό τους περιεχόμενο να σχετίζεται με την επερχομένη
μεγάλη δεσποτική εορτή. Θα μπορούσαμε να πούμε λοιπόν ότι οι ακολουθίες των
Μεγάλων Ωρών της Μεγάλης Παρασκευής, της παραμονής των Χριστουγέννων και των
Θεοφανείων δεν είναι παρά μια λειτουργική σπουδή στο νόημα κάθε μιάς εορτής, μέσα
από την επιλογή των ψαλμών, των αγιογραφικών αναγνωσμάτων Παλαίας και Καινής
Διαθήκης, και των ιδιόμελων τροπαρίων.
54 Για την ιστορία του εντύπου Πεντηκοσταρίου βλ. την εξαιρετική διδακτορική διατριβή του π.
Ιωάννου Μεσολωρά, Τὸ Ἔντυπο Πεντηκοστάριο καὶ ἡ Ἐκδοτικὴ Ἐξέλιξή του. Συμβολὴ στὴν Ἱστορία τοῦ
Ὀρθόδοξου Ἑλληνικοῦ Λειτουργικοῦ Βιβλίου (Αθήνα: ΕΚΠΑ –Θεολογική Σχολή, Τμήμα Θεολογιας,
2003). Για την συγκεκριμένη έκδοση και την συμβολή του Μαλαξού βλ. σελίδες 179220.
55 Ἰωάννου Φουντούλη, Κείμενα Λειτουργικής Τεῦχος Α΄: Ἀκολουθίαι τοῦ Νυχθημέρου (Θεσσαλονίκη,
1994) 267328, εδώ 267. Βλ. επίσης του ιδίου, Αἱ Μεγάλαι Ὧραι τῆς Μεγάλης Πέμπτης, Μεγάλης
Παρασκευῆς καὶ Μεγάλου Σαββάτου (Θεσσαλονίκη, 1964), και πάλι του ιδίου, «Αἱ Μεγάλαι Ὧραι τῆς
Παραμονῆς τῆς Πεντηκοστῆς» Ἐπιστημονικὴ Ὲπετηρίδα τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς 16 (19701971) 139
168.
28
Η λειτουργική αυτή σπουδή δίδει την αφορμή και την ευκαιρία στοχασμού των
πιστών πάνω στα εορταζόμενα σημαντικά γεγονότα της Θείας Οικονομίας, της
Σταύρωσης (πάντα σε συνάρτηση με την Ανάσταση) της Γέννησης και της Βάπτισης του
Χριστού. Η επιλογή συγκεκριμένων ψαλμών και παλαιοδιαθηκικών αναγνωσμάτων
σχετικών με την κάθε εορτή υπογραμμίζει ότι ο Χριστός στον Σταυρό, ο Χριστός στην
φάτνη, και ο Χριστός στον Ιορδάνη είναι ο Σωτήρας για τον οποίο προφήτευσαν οι
προφήτες, είναι η πραγμάτωση της υπόσχεσης του Θεού για σωτηρία, είναι ο Λόγος του
Θεού ο οποίος ενσαρκώθηκε και βαπτίσθηκε και σταυρώθηκε (και αναστήθηκε) για τη δική
μας σωτηρία, όπως αναφέρουν και τα παρακάτω αποσπάσματα από τα ιδιόμελα τροπάρια
(επιλογή): «…καὶ ὁ Θεὸς ἀνθρώποις ἐκ παρθένου πεφανέρωται, μορφωθεὶς τὸ καθ’ ἡμᾶς
καὶ θεώσας τὸ πρόσλημα…» (ιδιόμελο πρώτης ώρας Χριστουγέννων)∙ «…καὶ βαπτισθεὶς τὸ
ἀνθρώπινον ἐκ δουλείας ἐρρύσατο, ὡς φιλάνθρωπος» (ιδιόμελο τρίτης ώρας Θεοφανείων).
Το βασικό λοιπόν θεολογικό μοτίβο στις ακολουθίες αυτές είναι η ανάμνηση της
Γέννησης, της Βάπτισης, της Σταύρωσης ως γεγονότων τα οποία έγιναν εφ’άπαξ μεν, όχι
όμως σαν μια ανάμνηση κάποιου γεγονότος στο βάθος της ιστορίας. Συμμετέχουμε ωσάν η
Γέννηση, ή η Βάπτιση ή η Σταύρωση του Χριστού να γίνεται σήμερα για μας, εξ ου και τα
«σήμερον» στην υμνολογία μας, όχι ως επαναλαμβανόμενο γεγονός, αλλά ως συμμετοχή
μας στη σωτηριολογική σημασία αυτών των εφ΄ άπαξ γεγονότων.
Στην υμνολογία (ιδιόμελα τροπάρια) έμφαση δίδεται στην άκρα συγκατάβαση του
Θεού Λόγου ο οποίος έγινε άνθρωπος και σταυρώθηκε για εμάς, για τη δική μας σωτηρία,
όπως στα παρακάτω παραδείγματα στα οποία η άκρα συγκατάβασις εκφράζεται μέσα από
μια σειρά αντιθέσεων:
29
«Σήμερον γεννᾶται ἐκ παρθένου ὁ δρακὶ τὴν πᾶσαν ἔχων κτίσιν (Χ3). Ράκει, καθάπερ
βροτός, σπαργανοῦται ὁ τῇ οὐσίᾳ ἀναφής. Θεὸς ἐν φάτνῃ ἀνακλίνεται ὁ στερεώσας τοὺς
οὐρανοὺς πάλαι κατ’ ἀρχάς. Ἐκ μαζῶν γάλα τρέφεται ὁ ἐν τῇ ἐρήμῳ μάννα ὀμβρίσας τῷ
λαῷ. Μάγους προσκαλεῖται ὁ νυμφίος τῆς Ἐκκλησίας. Δῶρα τούτων αἴρει ὁ υἱὸς τῆς
παρθένου. Προσκυνοῦμέν σου τὴν γένναν, Χριστέ (Χ3). Δεῖξον ἡμῖν καὶ τὰ θεῖά σου
Θεοφάνεια»∙ ιδιόμελο ενάτης ώρας Χριστουγέννων.
«…ἐξίσταμαι καὶ φρίττω τὴν ἄκραν συγκατάβασιν∙ ὅτι οὐκ εἴωθα τὸν καθαρὸν
ἀποπλύνειν, οὐκ ἔμαθον τὸν ἀναμάρτητον ἀποσμήχειν, ἀλλὰ τὰ ῥερυπωμένα σκεύη
ἐκκαθαίρειν. …» ιδιόμελο έκτης ώρας Θεοφανείων
«Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου ὁ ἐν ὕδασι τὴν γῆν κρεμάσας (Χ3). Στέφανον ἐξ ἀκανθῶν
περιτίθεται ὁ τῶν ἀγγέλων βασιλεῦς. Ψευδῆ προρφύραν περιβάλλεται ὁ περιβάλλων τὸν
οὐρανὸν ἐν νεφέλαις. Ῥάπισμα κατεδέξατο ὁ ἐν Ἰοδράνῃ ἐλευθερώσας τὸν Ἀδάμ. Ἥλοις
προσηλώθη ὁ νυμφίος τῆς Ἐκκλησίας. Λόγχῃ ἐκεντήθη ὁ Υἱὸς τῆς παρθένου.
Προσκυνοῦμέν σου τὰ πάθη, Χριστέ (Χ3). Δείξον ἡμῖν καὶ τὴν ἔνδοξόν σου ἀνάστασιν»∙
ιδιόμελο ενάτης ώρας Μεγάλης Παρασκευής.
Η σπουδή αυτών των σωτηριοειδών γεγονότων της άκρας συγκατάβασης του Θεού
μας οδηγεί στο να προσφέρουμε συνειδητά λατρεία στο Θεό, ως ευχαριστία για την άμετρη
αγάπη Του και το έλεός Του, ως την ελάχιστη δυνατή ανταπόκρισή μας στην κένωσή Του,
όπως φαίνεται από την υμνολογία των ημερών (επιλογή): «Θάμβος ἦν κατιδεῖν τὸν
οὐρανοῦ καὶ γῆς ποιητὴν ἐπὶ σταυροῦ κρεμάμενον∙ ἥλιον σκοτισθέντα τὴν ἡμέραν δὲ
πάλιν εἰς νύκτα μετελθοῦσαν καὶ τὴν γῆν ἐκ τάφων ἀναπέμπουσαν σώματα νεκρῶν∙ μεθ’
ὧν προσκυνοῦμέν σε∙ σῶσον ἡμᾶς∙» ιδιόμελο ενάτης ώρας Μεγάλης Παρασκευής∙ «…καὶ
ἡμεῖς μελωδοῦμεν∙ Τριὰς ἁγία, σῶσον τὰς ψυχὰς ἡμῶν∙» ιδιόμελο τρίτης ώρας
Χριστουγέννων∙ «…καὶ εὐσεβῶς προσκυνοῦντες πίστει ἀνυμνήσωμεν…» ιδιόμελο έκτης
ώρας Χριστουγέννων∙ «…Διὸ εὐσεβῶς, πιστοί, συνελθόντες, προσκυνήσωμεν τοῦ Χριστοῦ
τὴν γέννησιν.» ιδιόμελο ενάτης ώρας Χριστουγέννων.
Τέλος, η σπουδή αυτή των σωτηριοειδών γεγονότων της Θείας Οικονομίας, της
Γέννησης, της Βάπτισης, και της Σταύρωσης και η συνεπαγομένη αληθινή και ειλικρινής
30
λατρεία του Θεού ολοκληρώνεται και γίνεται πραγματική μόνο όταν επιφέρει την
προσωπική εν Χριστώ μεταμόρφωση και αλλοίωση, όπως πολύ όμορφα εκφράζεται στο
παρακάτω ιδιόμελο τροπάριο της έκτης ώρας των Χριστουγέννων:
«Δεῦτε, πιστοί, ἐπαρθῶμεν ἐνθέως καὶ κατίδωμεν συγκατάβασιν θεϊκὴν ἄνωθεν ἐν
Βηθλεὲμ πρὸς ἡμᾶς ἐμφανῶς∙ καὶ νοῦν καθαρθέντες, τῷ βίῳ προσενέγκωμεν ἀρετὰς ἀντὶ
μύρου, προευτρεπίζοντες πιστῶς τῶν γενεθλίων τὰς εἰσόδους, καὶ τῶν ψυχικῶν
θησαυρισμάτων, κράζοντες∙ ἐν ὑψίστοις δόξᾳ Θεῷ …»__

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου